ด้านหน้าอาคารสำนักงาน
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่ง เขต 6 สงขลา
ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม
ข้าพระพุทธเจ้า ผู้บริหาร ข้าราชการ และเจ้าหน้าที่ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งเขต 6 (สงขลา)
อาคารสำนักงาน
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งเขต 6 (สงขลา)

ยาสลบหรือ Anaesthetic หมายถึง สารเคมีที่ทำให้เกิดอาการสูญเสียความรู้สึกบางส่วนหรือทั้งหมดโดยยาสลบจะแพร่เข้าสู่ระบบประสาทส่วนกลางไปยับยั้งการทำงานของเซลล์ประสาทในส่วนของการส่งถ่ายข้อมูลไปสู่เซลล์ประสาทอื่น ๆ ทำให้สูญเสียการตอบสนองต่อการกระตุ้นจากภายนอกนั่นเอง


ปัจจุบันยาสลบที่ใช้ในสัตว์น้ำมีหลายชนิด แต่ส่วนมากใช้ในปลา ที่นิยมใช้ได้แก่
1.) MS-222 มีชื่อทางเคมีว่า 3-aminobenzoic acid ethylester methanesulfonate หรือชื่อทางการค้าว่า Tricane methanesulfonate และ Meta-caine ซึ่งเป็นยาสลบชนิดเดียวที่ได้รับการจดทะเบียนจากองค์การอาหารและยาของประเทศสหรัฐอเมริกา และประเทศทางยุโรปให้ใช้กับปลาที่เป็นอาหารได้ แต่ต้องพักปลาไว้เป็นเวลาอย่างน้อย 21 วัน หลังจากการใช้ยาจึงนำมาบริโภคได้ 
MS-222  มีลักษณะเป็นผงสีขาวละเอียด มามีกลิ่นละลายน้ำได้ดีทั้งในน้ำจืดและน้ำเค็ม จึงซึมผ่านเข้าเหงือกอย่างรวดเร็ว ยาสลบชนิดนี้มีราคาค่อนข้างแพง 5 กรัมราคาประมาณ 1,350 บาท
ข้อควรระวังในการใช้
      1.MS-222 จะทำให้ความเป็นกรด-ด่าง(pH)ของน้ำลดลง ไม่เหมาะกับน้ำที่มีความเป็นกรด-ด่างต่ำ 
      2. ควรมีการเติมโซเดียมไบคาร์บอเนต เมื่อทำเป็นสารละลายเข้มข้นควรใส่ในขวดแก้วทึบแสงแล้วเก็บไว้ในตู้เย็นจะคงประสิทธิภาพได้ประมาณ 3 เดือน
   ความเข้มข้นที่ใช้ 
-   ปลาแซลมอน            ความเข้มข้น       40-50   มิลลิกรัมต่อลิตร
-   ปลานิลและปลาChanal catfish                   ความเข้มข้น       100        มิลลิกรัมต่อลิตร
-   การขนส่งปลานิลเป็นเวลา 24 ชม.                ความเข้มข้น        30        มิลลิกรัมต่อลิตร
-   การขนส่งปลากัดเป็นเวลา 48 ชม.                 ความเข้มข้น        25-30    มิลลิกรัมต่อลิตร
-   การขนส่งปลาหางนกยูงเป็นเวลา 48 ชม.      ความเข้มข้น        70-80    มิลลิกรัมต่อลิตร
2.)  Benzocaine มีชื่อทางเคมีว่า ethyl-p-aminobenzoate 
Benzocaine มีลักษณะเป็นผงสีขาว แต่ละลายในน้ำได้น้อยมาก ละลายได้ดีในอะซีโทนและเอทธานอล 
ไม่ทำให้คุณภาพน้ำเปลี่ยน หากอยู่ในรูปของ Bebzocain-hydrocloride จะละลายน้ำได้ดีขึ้น แต่จะทำให้ pH  ของน้ำลดลง ผู้ใช้จึงควรระวังและเลือกซื้อให้เหมาะสม  ยาสลบชนิดนี้สามารถใช้ได้ทั้งน้ำจืดและน้ำทะเลเช่นเดียวกัน และมีแนวโน้มว่าจะได้รับการรับรองจากองค์การอาหารและยาของประเทศสหรัฐอเมริกา ให้นำมาใช้แทน MS-222   เนื่องจากราคาถูกกว่า คือ 100 กรัม ราคา ประมาณ 1,600 บาท 
ข้อควรระวังในการใช้ เช่นเดียวกับ MS-222
   ความเข้มข้นที่ใช้ 
-   ปลาแซลมอน            ความเข้มข้น       40   มิลลิกรัมต่อลิตร
-   ปลานิล                            ความเข้มข้น       100        มิลลิกรัมต่อลิตร
3.)   2-Phenoxyethanol มีชื่อทางการค้า เช่น phenoxethol, phenylmonoglycol ether, rose ether 
    2-Phenoxyethanol   ลักษณะเป็นของเหลวคล้ายน้ำมันสีเหลืองอ่อน มีกลิ่นเล็กน้อย ละลายน้ำได้ปาน
กลาง คุณสมบัติเป็นสารฆ่าเชื้อแบคทีเรียและราได้ จึงมีการนำมาใช้เป็นส่วนผสมของยารักษาโรคและเครื่องสำอางค์ ยาสลบชนิดนี้มีการนำมาใช้ในปลามากพอสมควรเนื่องจากมีราคาไม่แพง ยาสลบปริมาตร 500 มิลลิลิตร ราคา ประมาณ 2,750 บาท
ข้อควรระวังในการใช้ 
1.   มีส่วนผสมของ ethylene oxide ที่ทำให้เกิดการระคายเคืองต่อ
ผิวหนังผู้   ใช้ จึงควรใส่ถุงมือหรือไม่สัมผัสโดยตรง 
         2. ควรละลายยาสลบในน้ำปริมาตรเล็กน้อยคนให้เข้ากันก่อนเทลงในภาชนะที่จะทำการสลบปลา
   ความเข้มข้นที่ใช้ 
-   ปลาทรงเครื่องขนาด 1.5 นิ้ว นาน 66 ชม.   ความเข้มข้น       75        มิลลิกรัมต่อลิตร
-   ปลาสอดแดงเต็มวัย นาน 60 ชม.                  ความเข้มข้น   200-220    มิลลิกรัมต่อลิตร
-   ปลาหางนกยูงเพศผู้                     ความเข้มข้น    180-200   มิลลิกรัมต่อลิตร
4.) Quinadine ชื่อทางเคมี คือ  2-4-methyquinoline
     Quinadine ลักษณะเป็นของเหลวคล้ายน้ำมันสีเหลืองน้ำตาลละลายในน้ำได้น้อย ละลายได้ดีในอะซีโตนหรือแอลกอฮอล์ มีกลิ่นฉุ่น ประสิทธิภาพจะลดลงในน้ำที่มี pH น้อยกว่า 5 และตัว quinaldine เมื่อเติมลงน้ำจะทำให้เกิดภาวะเป็นกรดเพิ่มขึ้น การสะสมในเนื้อเยื่อปลาพบว่าภายหลังการใช้ 24 ชั่วโมงไม่สามารถตรวจวัดได้ เป็นยาสลบที่ใช้กันมานาน ราคาไม่แพงมาก 250 มิลลิลิตร ราคา 3,900 บาท จึงมีการใช้กันแพร่หลาย
ข้อควรระวังในการใช้ 
1.   ทำให้น้ำเป็นกรดเพิ่มขึ้น จึงควรเติมไบคาร์บอเนต 
2.   กรณีที่น้ำมีค่าความเป็นด่างต่ำ ก่อนนำไปใช้ควรละลายในอะซีโตนและเก็บในขวดสีทึบไม่ถูกแสงแล้วเก็บในตู้เย็น
ความเข้มข้นที่ใช้ ส่วนมากนิยมใช้สลบปลาเพื่อการศึกษาในห้องปฏิบัติการ โดยอยู่ในช่วงความเข้มข้น 
15-60 มิลลิกรัมต่อลิตร ขึ้นกับขนาดและชนิดของปลา และระหว่างการสลบเพื่อการผ่าตัดพบการตอบสนองเป็นครั้งคราว ทดลองเพื่อใช้ในการขนส่งปลาทรงเครื่องพบว่า quinaldine ไม่เหมาะสมและทำให้มีอัตราการตายสูงกว่ากลุ่มที่ไม่ใช้ยาสลบ
   อย่างไรก็ตามแม้ว่ายาสลบทั้ง 4 ชนิดที่กล่าวมาแล้วข้างต้น จะสามารถช่วยลดการตอบสนองต่อสิ่งกระตุ้นจากภายนอกได้ แต่ยังคงมีรายงานทดลองพบว่ายาสลบดังกล่าวทำให้ฮอร์โมนคอร์ติโซลของปลาที่ได้รับยาสลบเพิ่มสูงขึ้นซึ่งจะมีผลต่อระบบภูมิคุ้มกัน
   ดังนั้นผู้เขียนคิดว่าหากจะทำการสลบปลาแล้วนำไปเลี้ยงต่อ น้ำที่ใช้ควรสะอาดปราศจากเชื้อโรค และควรมีการทดสอบยาสลบกับปลาแต่ละชนิดและระยะเวลาที่ทำการสลบก่อนนำไปใช้จริง เพื่อป้องกันการผิดพลาดที่อาจเกิดขึ้นเนื่องจากปัจจัยต่างๆดังที่ได้เสนอไปแล้ว



 

เรียบเรียงโดย.............ฉวีวรรณ  หนูนุ่น

 


อ้างอิง
 ปวีณา  ทวีกิจการ.2550.การใช้ยาสลบในปลา.ว.ข่าวโรคสัตว์น้ำ ปีที่ 16 หน้า 4-6.
 อนชุน  หัยกิจโกศล และกัญช์  เกล็ดมณี. 2550. การใช้ยาสลบในปลา.[Online]Avaikable :