อาคารสำนักงาน
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งเขต 6 (สงขลา)
ด้านหน้าอาคารสำนักงาน
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่ง เขต 6 สงขลา
ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม
ข้าพระพุทธเจ้า ผู้บริหาร ข้าราชการ และเจ้าหน้าที่ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งเขต 6 (สงขลา)

หอยนมสาวเป็นหอยที่พบอาศัยอยู่ทั่วไปในบริเวณแนวปะการังในอ่าวไทย และทะเลอันดามัน รวมทั้งทะเลจีนใต้ ฟิลิปปินส์ อินโดนีเซีย ส่วนใหญ่จะอาศัยอยู่ในเขตร้อน โดย Tantanasiriwong (1978) ได้จำแนกอนุกรมวิธานของหอยนมสาวไว้

ดังนี้
                                   Phylum      Mollusca
                                        Class      Gastropoda
                                             Order      Archaeogastropoda
                                                  Family      Trochidae
                                                       Genus      Trochus

     ประเทศไทยพบ 3 ชนิดคือ Trochus   maculatus , Tectus   puramis , Trochus   miloticus 
ซึ่งหอยนมสาวทั้งสามชนิดนี้ จะอาศัยในน้ำที่มีระดับความลึกต่างกัน หอยชนิดแรกมีขนาดเล็กที่สุด อาศัยอยู่ในระดับความลึกไม่มากนัก ชนิดที่สองโตกว่าชนิดแรก อาศัยในน้ำลึกกว่าชนิดแรก ส่วนชนิดที่สามจะมีขนาดใหญ่ที่สุด อยู่ในเขตน้ำลึกกว่าสองชนิดที่กล่าวมา 

ภาพจาก http://www.biogang.net/

 

ลักษณะทั่วไป
     หอยนมสาวเป็นหอยทรงกลมชนิดหนึ่ง มีรูปร่างลักษณะเป็นรูปกรวยสม่ำเสมอม้วนเป็นวงเหมือนกับเจดีย์หรือถันของสตรีเพศ ด้านบนเป็นยอดด้านล่างเป็นฐาน ช่องปากเบี้ยวหรือรี มีฟันขูดเจริญดี ริมเนื้อแต่ละข้างมีฝอย 3-5 เส้น เหงือก 1 อัน ฝาปิดปากทรงกลมบาง มีวงและมีจุดศูนย์กลาง ปกติแล้วเปลือกจะมีสีขาวปนดำ แต่เมื่อขัดผิวออกจะพบสีพื้นแดงเรื่อๆ และมีลายสีดำจากยอดจนถึงปาก ด้านในเปลือกเป็นเนื้อมุก เนื้อในม้วนเป็นวงและเป็นหอยแยกเพศ ขนาดตัวที่พบสูงสุดในธรรมชาติจะมีเส้นผ่าศูนย์กลางเปลือกระหว่าง 55-60 มิลลิเมตร โดยหอยนมสาวเมื่อเป็นหอยขนาดเล็กที่มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางเปลือก 1-10 มิลลิเมตร จะอาศัยอยู่ในบริเวณชายฝั่งตามบริเวณที่เป็นหาดหินที่น้ำทะเลท่วมถึงได้เพื่อพักตัว และหลบซ่อนสัตรู หลังจากที่มีการเจริญเติบโตขึ้นจนมีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางเปลือก 25-30 มิลลิเมตร ลูกหอยเหล่านี้ก็จะเคลื่อนย้ายไปอยู่อาศัยในบริเวณเขตน้ำลึกของแนวปะการัง และจะเจริญเติบโตเป็นตัวเต็มวัยต่อไป ขนาดของหอยนมสาวที่สามารถสืบพันธุ์ได้ จะมีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางเปลือกตั้งแต่ 30มิลลิเมตรขึ้นไป และหอยนมสาวสามารถสืบพันธุ์และวางไข่ได้ตลอดทั้งปี แต่จะผสมพันธุ์ในช่วงข้างแแรมเท่านั้น

การเพาะเลี้ยงหอยนมสาว
     อาจารย์สุรพล ชุณหบัณฑิต สถาบันวิจัยทรัพยากรทางน้ำ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้ริเริ่มทำการเพาะเลี้ยงโดยเอาพ่อแม่พันธุ์ขนาด 5 เซนติเมตร ซึ่งได้มาจากจังหวัดระยอง มาเลี้ยงในบ่อซีเมนต์ขนาด 3 ตัน ความหนาแน่นขอองการปล่อยหอยในบ่อจะอยู่ประมาณ 35 ตัวต่อตารางเมตร ดังนั้นบ่อขนาด 3 ตันจะมีความหนาแน่นหอยประมาณ 500 ตัวและหากปล่อยหอยในปริมาณหนาแน่นมากเกินไปจะทำให้หอยตัวเล็ก สำหรับพันธุ์หอยนมสาวที่ปล่อยจะมีอยู่ด้วยกัน 3 ชนิดได้แก่ หอยนมสาวตัวเล็ก ตัวขนาดกลางและตัวขนาดใหญ่ หรือมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า หอยอูฐ ซึ่งภายในบ่อจะมีก้อนหินวางอยู่ทั่วบ่อเลี้ยงเพื่อเพิ่มพื้นที่ให้หอยเกาะ ซึ่งหากต้องการปล่อยหอยในบ่อเลี้ยงเลี้ยงมากกว่าความหนาแน่นที่กำหนดไว้ก็สามารถทำได้โดยการวางหินในบ่อเลี้ยงตามความเหมาะสม เช่นจากบ่อขนาดความหนาแน่นหอย 500 ตัว เมื่อวางหินในบ่อเลี้ยงประมาณ 5 ก้อน บ่อเลี้ยงนั้นจะสามารถปล่อยหอยเพิ่มได้อีก 100-200 ตัว แต่ไม่ควรเกินกว่านี้
     ส่วนระบบการไหลเวียนของน้ำ โดยทำท่อดูดน้ำทะเลขึ้นมาใส่ในบ่อ โดยไม่ต้องผ่านกระบวนการกรองใดๆทั้งสิ้น เพราะการไม่กรองน้ำทำให้หอยมีอาหารธรรมชาติเพิ่มมากยิ่งขึ้น อัตราน้ำ 30 ลิตรต่อนาที และทำท่อน้ำทิ้งด้านหลังบ่อ และด้านบนของบ่อเลี้ยงควรมีการคุมแสงประมาณ 60 % โดยชั้นแรกเป็นพลาสติกใส และชั้นที่สองเป็นผ้าดำ 
     อาหารที่ใช้เลี้ยงหอยนมสาว ส่วนใหญ่จะเป็นอาหารที่มาจากธรรมชาติ เช่นสาหร่ายประเภทไดอะตอมที่เกาะติดตามพื้น เบนทริกซ์ไดอะตอม และสาหร่ายไส้ไก่ และเสริมด้วยปุ๋ยที่ทำ จากรำข้าวละเอียดและกากถั่วเหลือง โดยการให้ปุ๋ยจะเริ่มให้เมื่อหอยมีอายุย่างเข้าเดือนที่สามนับตั้งแต่เลี้ยง เพราะะช่วงอายุดังกล่าวเป็นช่วงที่หอยกำลังเปลี่ยนพฤติกรรมการกิน จากเดิมกินเฉพาะสารตะกอนอินทรีย์พวกแบคทีเรีย ถ้าให้อาหารหอยประเภทเดียวตลอดจะเป็นการจำกัดขนาดของหอย
     วิธีการให้ปุ๋ยที่ทำจากรำข้าวละเอียด เมื่อนำรำข้าวมาจากโรงสีแล้วจากนั้นจึงนำมาร่อนเพื่อเอาเศษแกลบ กรวด และทรายออก ร่อนประมาณ 2-3 รอบ จะได้รำละเอียด ผสมน้ำโดยคลุกให้รำกับน้ำเข้ากัน การผสมน้ำเพื่อความสะดวกในขั้นตอนการโปรยลงบ่อเลี้ยง เพราะเมื่อรำผสมน้ำแล้วจะจมลงบ่อทันที ซึ่งถ้าไม่ผสมน้ำเมื่อโปรยลงบ่อรำจะลอยอยู่บนผิวน้ำ แต่การใส่ปุ๋ยในบ่อไม่ควรใส่มากเกินไปเพราะจะทำให้น้ำเน่าเสียได้ สำหรับบ่อเลี้ยงขนาด 3 ตันใช้รำประมาณ 2 ขีด
     ประโยชน์ที่เป็นผลพลอยได้จากการใช้รำข้าวเสริมในบ่อเลี้ยง คือเมื่อรำเน่าก็จะกลายเป็นอาหารของหอยต่อไป 
ในการเลี้ยงหอยนมสาวจะไม่ค่อยมีปัญหาอื่นๆและโรคระบาด จะมีก็แต่ปัญหาของน้ำทะเลที่ดูดเข้ามาในบ่อเลี้ยง ถ้าร้อนเกิน 32 องศาเซลเซียส จะไม่ค่อยดีเพราะหอยจะไต่ขึ้นมาเกาะขอบบ่อ ถ้าเกาะนานๆก็จะตาย แต่ถ้าน้ำเย็นเกินไปหอยก็จะไม่ยอมกินอาหาร อุณหภูมิที่เหมาะสมในการเลี้ยงหอยนมสาวควรอยู่ระหว่าง 27-29 องศาเซลเซียส และอีกเรื่องที่ควรเอาใจใส่ต่อหอยนมสาว คือเรื่องตะกอนมาเกาะบนเปลือกหอยเพราะจะทำให้ความสมมบูรณ์และความสวยงามของหอยนมสาวลดลง ซึ่งปัญหานี้สามารถแก้ได้โดยการใช้แปรงขัดทำความสะอาดเปลือกหอยทุกครั้งที่เห็นว่ามีตะกอนจับหนาที่เปลือกหอย และเมื่อหอยนมสาวมีอายุได้ประมาณ 1 ปีขึ้นไป หรือสังเกตบริเวณเปลือกว่ามีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 5 เซนติเมตรแล้วก็สามารถจับขายได้

การใช้ประโยชน์
     Trochus   maculatus  จะนิยมนำมาบริโภคเพราะเนื้อมีรสชาติดี ส่วนTectus    puramis , trochus miloticus ส่วนใหญ่จะนำไปใช้ในด้านของการทำเครื่องประดับ ไม่ค่อยนิยมนำมาบริโภคเนื่องจากเนื้อมีรสชาติไม่อร่อย (เนื้อเหนียว) ซึ่งเปลือกของหอยเหล่านี้จะมีลักษณะเป็นมุกเมื่อได้รับการขัดและตกแต่งแล้วจะเป็นเครื่องประดับที่สวยงามและขายได้ราคาดีมาก 
หมายเหตุ : หอยที่จะจับขายได้เปลือกต้องหนาก่อนนำไปขัดประมาณ 3 มิลลิเมตรเป็นอย่างต่ำ เพราะเวลาขัดความหนาของเปลือกจะลดลงเรื่อยๆ และในระหว่างการเลี้ยงควรสังเกตสีของเปลือกด้วยว่าผิดปกติหรือไม่ ถ้าเปลือกหอยจากเดิมเป็นสีน้ำตาลกลายเป็นสีม่วงนั่นหมายถึงหอยอดอาหาร ซึ่งต้องระมัดระวังเป็นพิเศษเพราะอาจมีผลต่อราคาที่ขายด้วย
เทคนิคเพิ่มความหนาในเปลือกหอยนมสาว คือไม่ควรให้หอยกินอาหารดีและสมบูรณ์เกินไป เพราะถ้าหากหอยได้รับอาหารสมบูรณ์ หอยจะโตเร็วทำให้อัตราการขยายตัวของเปลือกหอยเพิ่มมากขึ้น เมื่อเปลือกหอยขยายมากความหนาของเปลือกก็จะลดลง

 

 

เรียบเรียงโดย...กมลศิริ พันธนียะ

 

เอกสารอ้างอิง
ธนิษฐา ทรรพนันทน์, สุรพล ชุณหบัณฑิต. 2537. ชีววิทยาบางประการของหอยนมสาว Trochus    maculatus L. บริเวณเกาะค้างคาว จังหวัดชลบุรี.วารสารวาริชศาสตร์ ปีที่ 1 ฉบับที่ 1. หน้า133.
ธนิษฐา ทรรพนันทน์, สุรพล ชุณหบัณฑิต. 2537. เทคนิคบางประการในการเพาะเลี้ยงหอยนมสาว Trochus maculatus L..วารสารวาริชศาสตร์ ปีที่ 1 ฉบับที่ 1. หน้า134.
ธนิษฐา ทรรพนันทน์, สุรพล ชุณหบัณฑิต. 2538. อุปนิสัยการกินอาหารของหอยนมสาย Trochus   maculatus Linnaeus. วารสารวาริชศาสตร์ ปีที่ 1 ฉบับที่ 2. หน้า 185-193.
ธนิษฐา ทรรพนันทน์, สุรพล ชุณหบัณฑิต และ นคร อรัณยนาค. 2538. การสำรวจนิเวศวิทยาของหอย นมสาวบริเวณอ่าวสัตหีบ. วารสารการประมง ปีที่ 48 ฉบับที่ 2. หน้า 119-129.
ไม่มีชื่อผู้แต่ง. 2535. หอยนมสาว สัตว์น้ำเค็มตัวใหม่ที่น่าจับตามอง. ประมงเศรษฐกิจ ปีที่ 1 ฉบับที่ 6 หน้า69-73.
วุฒิชัย สาสุข. 2543. เทคโนโลยีการประมง: เลี้ยงหอยนมสาวเพิ่มมูลค่าเพื่อการประดิษฐ์กระดุมมุก. มติ ชนบท เทคโนโลยีชาวบ้าน. ปีที่12 ฉบับที่ 232 .หน้า 76-77.
วันทนา อยู่สุข , ไพลิน วานิชผล. 2543. เอกสารวิชาการ เรื่อง การศึกษาวิชาการหอย ปี 2000. ภาค วิชาวิทยาศาสตร์ทางทะเล คณะประมง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. หน้า164.
สุรพล ชุณหบัณฑิต และธนิษฐา ทรรพนันทน์. 2536. เทคนิคบางประการในการเพาะเลี้ยงหอยนมสาว. วารสารการประมง ปีที่ 46 ฉบับที่ 2. หน้า141-149.
สุรพล ชุณหบัณฑิต และธนิษฐา ทรรพนันทน์. 2537. การศึกษาความชุกชุมและะรูปแบบการกระจาย ของหอยนมสาว Trochus   maculatus Linn. ในบริเวณเกาะค้างคาว จังหวัดชลบุรี. วารสาร การประมง ปีที่47 ฉบับ 4. หน้า 315-320.
สมโภชน์ อัคคะทวีวัฒน์. ภาพปลาและสัตว์น้ำของไทย. พิมพ์ครั้งที่ 3 กรุงเทพฯ : องค์การค้าคุรุสภา, 2540. หน้า 288.